Huyền thoại thời tran Yohji Yamamoto luôn hướng về phía trước. Là một trong những tên tuổi bền bỉ nhất của thời trang đương đại, ông sở hữu vốn hiểu biết sâu sắc cùng góc nhìn được bồi đắp qua nhiều thập kỷ. Thời trang vốn khắc nghiệt, liên tục đưa những tên tuổi mới lên cao rồi nhanh chóng đào thải họ. Yamamoto vẫn đứng vững qua năm tháng, như một nhân vật xuất chúng mà thời gian khó lòng thay thế. Ông là người được yêu mến trong thế giới thời trang.
Yohji-san, cách gọi đầy kính trọng mà cộng sự và những người thân cận dành cho ông, nổi tiếng với lối nói chuyện điềm đạm, lãng mạn. Những quan điểm của ông về màu đen, vẻ đẹp hay quá trình sáng tạo đã trở thành những phát ngôn được nhắc lại nhiều lần trong ngành. Ông từng nói màu đen vừa kiêu hãnh vừa khiêm nhường, cho rằng sự hoàn hảo có thể trở nên xấu xí, hay khuyên những người sáng tạo hãy bắt đầu bằng việc sao chép điều mình yêu thích, lặp lại quá trình ấy cho đến khi tìm thấy chính mình. Những câu nói ngắn gọn nhưng đầy cảm hứng đủ để tạo nên cả một cuốn sách mang tên ông. Mỗi khi Yohji-san lên tiếng, giới thời trang và cộng đồng sáng tạo đều lắng nghe.
Những cuộc phỏng vấn với Yamamoto vốn hiếm hoi, phần nào bởi ông luôn được đội ngũ cộng sự bảo vệ khỏi sự chú ý quá mức của công chúng. Khoác lên mình những bộ trang phục đen đặc trưng của thương hiệu, họ như những người hộ vệ lặng lẽ đứng giữa nhà thiết kế và thế giới bên ngoài. Bốn lần mỗi năm, đội ngũ di chuyển giữa Paris và Tokyo để chuẩn bị cho các buổi trình diễn thời trang của ông. Yamamoto luôn là tâm điểm của đoàn người mặc đồ tối màu ấy, với một nguyên tắc quen thuộc: Xin đừng chụp ảnh tại sân bay. Tuy nhiên, trong quá trình chuẩn bị cho buổi trình diễn thời trang Xuân Hè 2027, ông đã đồng ý dành thời gian trả lời một số câu hỏi.
Thường xuất hiện trong nhiều lớp trang phục may đo màu đen, chủ yếu bằng vải gabardine, Yamamoto luôn tạo cảm giác thoải mái, mềm mại và tự nhiên. Quần áo được chăm chút kỹ lưỡng nhưng không hề cứng nhắc. Khi được hỏi về cách lựa chọn trang phục cá nhân, ông trả lời: “Tôi không suy nghĩ quá nhiều về những gì mình mặc. Nhưng chất liệu vải là điều quan trọng nhất”.
Chiếc mũ phớt Borsalino đã đồng hành cùng ông suốt nhiều thập kỷ. Chiếc mũ đã trở thành một phần quen thuộc trong hình ảnh của Yamamoto đến mức ông không còn nhớ mình bắt đầu đội nó từ khi nào. Ông chỉ đơn giản nói: “Nó là một phần của tôi”.
Trong gần 50 năm, sau mỗi buổi trình diễn, Yohji-san lại xuất hiện từ phía sau hậu trường với chiếc mũ quen thuộc, nở nụ cười hướng về khán phòng và chớp mắt dưới ánh đèn sàn diễn. Đôi mắt hằn những nếp nhăn, ông cúi chào duyên dáng, đồng thời vẫy cả hai tay để cảm ơn những người đã có mặt. Khoảnh khắc ấy đã trở thành một dấu ấn riêng trong lịch sử thời trang. Nhưng liệu cảm xúc của ông sau từng ấy năm có thay đổi?
“Cảm giác vẫn luôn như vậy. Tôi cho rằng áp lực thậm chí còn lớn hơn theo năm tháng, có lẽ vì tôi ngày càng nhận thức rõ những thách thức phía trước. Tôi không muốn lặp lại chính mình. Tôi luôn tìm kiếm những ý tưởng mới và những cách thể hiện khác biệt”, ông nói.
Đó cũng là bài toán mà mọi nhà thiết kế thời trang đều phải đối mặt: vừa hướng đến điều chưa xuất hiện, vừa tiếp nối những gì đã làm nên tên tuổi của mình. Với Yamamoto, thách thức này càng lớn bởi ngôn ngữ thị giác của ông đã trở nên dễ nhận diện bậc nhất trong ngành. Dẫu vậy, ông vẫn không ngừng tìm tòi. Trong bộ sưu tập thời trang nam thu đông 2025, chẳng hạn, ông thử nghiệm những chiếc áo khoác phao có bề mặt giàu kết cấu, nhằm dung hòa tính ứng dụng với vẻ thanh lịch. Trên một chiếc áo sơ mi còn xuất hiện dòng chữ: “Tôi đang cố gắng tạo ra thứ chưa từng tồn tại trên thế giới”.
Những thiết kế may đo màu đen với phom dáng mềm rủ từ lâu đã trở thành dấu ấn của Yamamoto. Tuy nhiên, dường như không có chất liệu, kiểu dáng hay ý tưởng nào nằm ngoài khả năng diễn giải của ông. Thế giới sáng tạo ấy không mở rộng bằng những bước ngoặt ồn ào, mà qua từng thử nghiệm bền bỉ.
“Về cơ bản, tôi bắt đầu mỗi bộ sưu tập từ con số không, cố gắng tìm lại cảm giác khởi đầu mới mẻ”, ông giải thích. Nếu có những điểm tương đồng với các bộ sưu tập trước, đó chưa bao giờ là chủ đích. Có thể chúng xuất hiện một cách tự nhiên, vô thức. Ông vẫn là cùng một con người qua năm tháng, vì vậy có lẽ toàn bộ những gì từng làm đều nằm trong tâm trí.
Vậy một nhà thiết kế với hơn 50 năm kinh nghiệm làm thế nào để thực sự trở về điểm xuất phát? Với Yamamoto, câu trả lời nằm ở sự tò mò và khả năng tiếp tục đặt câu hỏi.
Những câu hỏi ấy thường bắt nguồn từ chính cuộc sống thường nhật. “Điều đầu tiên tôi nghĩ đến là người sẽ mặc những bộ quần áo này. Người ấy là ai, sống ở đâu, cuộc sống của họ như thế nào. Tất cả đều trở thành nguồn cảm hứng của tôi, nhưng được thể hiện theo những cách khác nhau. Đó là những phương thức khác nhau để đối diện với thế giới và sống trong thế giới này”, ông chia sẻ.
Bộ sưu tập thời trang Xuân Hè 2027 là minh chứng rõ nét cho tinh thần tìm tòi ấy, với sắc thái có phần trầm lắng hơn thường lệ. Những họa tiết đơn sắc loang như vân đá trải dài trên các thiết kế may đo, kết hợp cùng chất liệu dệt kim nhẹ và mềm mại. Ông đồng thời khám phá cấu trúc vai và tay áo qua những phom dáng ngoại cỡ mang tính kiến trúc, tạo nên sự tương phản giữa đường nét mạnh mẽ và chuyển động tự do.
Rui Harui, nhà thiết kế trang sức đã đồng hành cùng Yamamoto trong nhiều năm, là người khép lại buổi trình diễn. Cô xuất hiện trong chiếc váy đen dài, đeo mặt nạ che mắt màu đen và mang một sợi dây xích vắt ngang cơ thể, chậm rãi xoay nó trong tay. Khi Harui bước trên sàn diễn, bản nhạc “You Can Close Your Eyes”, ca khúc kinh điển của James Taylor ra mắt năm 1971 vang lên qua giọng hát dịu dàng của chính Yamamoto.
Phải chăng Yamamoto đang nghĩ về sự kết thúc? Dù suy nghĩ của ông khi ấy là gì, việc nhà thiết kế lựa chọn âm nhạc để bày tỏ cảm xúc cũng không khiến người ta ngạc nhiên.
Âm nhạc đã gắn bó với Yamamoto suốt cuộc đời. Bob Dylan, Leonard Cohen và Miles Davis là những nghệ sĩ ông yêu thích. Nếu không trở thành nhà thiết kế thời trang, có lẽ ông đã là một ngôi sao nhạc rock. Yamamoto cho biết mình có quá nhiều cây đàn ghi ta để đếm hết, được đặt cả tại Tokyo và nơi ở của ông ở Paris. Cây đàn yêu thích nhất là một chiếc Gibson, cũng là nhạc cụ ông sử dụng để thu âm nhạc nền cho những buổi trình diễn gần đây.
Những bản nhạc mang sắc thái u hoài ấy trở thành phần mở rộng đầy chất thơ của trang phục trên sàn diễn. “Chúng có mối liên hệ với nhau. Đó là một cảm giác, một cảm xúc như con sóng lan qua những bộ quần áo”, ông nói.
Khi không cầm đàn ghi ta, Yamamoto thường cầm bút. Phác thảo là một phần quan trọng trong quá trình sáng tạo của ông, đôi khi xuất hiện trực tiếp trên vạt váy hoặc mặt sau của những chiếc áo khoác dài. Khối lượng bản vẽ đồ sộ ấy nay được tập hợp thành cuốn sách “Yohji Yamamoto Drawings”, dự kiến phát hành vào tháng 11 bởi nhà xuất bản Thames & Hudson.
“Phác thảo dễ dàng hơn ngôn từ. Đó là cách tôi phát triển ý tưởng, thử nghiệm giả định và hình dung một thứ trước khi biến nó thành vải. Tôi vẽ mọi lúc, cả trong đầu lẫn trên giấy”, nhà thiết kế chia sẻ.
Yamamoto học may từ mẹ, người góa chồng sau chiến tranh và làm nghề may váy tại Kabukicho. Từ đó, ông trở thành một trong những bậc thầy về kỹ thuật may đo của thời trang đương đại. Dù làm việc trong khuôn khổ của một ngành nghề vốn có nhiều quy chuẩn, trang phục của ông lại uốn cong, buông rủ và chuyển động tự do như những bức tranh. Đường nét mềm mại hoặc bất đối xứng khiến thiết kế khi khoác lên cơ thể luôn dao động giữa vẻ gợi cảm và nét trầm mặc.
“”Tôi nghĩ mình không có quy tắc nào cả. Tôi hiểu cấu trúc của hình khối, nhưng những quy tắc có sẵn sẽ giới hạn con người. Cách tôi suy nghĩ về công việc và những bộ quần áo mình tạo ra thường xuyên phá vỡ các quy tắc hình thức, đặt lại câu hỏi về những công thức đã được mặc định, chẳng hạn như tính đối xứng hay cái gọi là sự cân bằng”, ông bày tỏ.
Năm 1981, khi Yohji Yamamoto lần đầu ra mắt tại Paris trong cửa hàng nhỏ vừa khai trương trên phố Rue du Cygne, những thiết kế tối màu, trầm lắng của ông đã mở ra một chuyển biến lớn trong thời trang. Phom dáng bất đối xứng, rộng rãi và gần như hoàn toàn màu đen thách thức quan niệm về vẻ đẹp và phong cách phương Tây. Thay vì những gam màu tươi sáng cùng đường cắt tôn sát cơ thể phổ biến giữa thế kỷ XX, Yamamoto đề xuất một cách nhìn thiên về tư duy và cá tính: Quần áo dành cho những người mặc vì chính mình, thay vì để làm hài lòng người khác.
Dù việc nhìn lại hành trình của nhà thiết kế luôn hấp dẫn, với Yamamoto, hoài niệm dường như không mang nhiều ý nghĩa. Ông không muốn sống trong những thành tựu đã qua.
Vậy Yamamoto nhìn nhận thế nào về những nhà thiết kế trẻ đang hoạt động trong ngành thời trang hiện nay?
“Thành thật mà nói, tôi rất lo lắng cho thế hệ nhà thiết kế thời trang tiếp theo. Họ phải đối mặt với một hoàn cảnh vô cùng khó khăn. Làm thế nào để sáng tạo tự do, làm thế nào để tạo ra những điều mới mẻ trong một thế giới đầy chiến tranh và hiểm nguy, trong khi chính ngành công nghiệp thời trang lại đang bóp nghẹt sức sáng tạo bằng áp lực kinh tế khổng lồ đặt lên vai các nhà thiết kế? Thế giới đang bất ổn và sự sáng tạo phải chịu tổn thương. Trong những điều kiện như vậy, thật khó để tạo ra bất cứ điều gì mới mẻ hay khiến người ta hào hứng”, ông chia sẻ thêm.
Lời khuyên của ông giản dị nhưng dứt khoát: “Công việc là chìa khóa. Bạn phải làm việc chăm chỉ. Như tôi từng nói, đó là một dạng hy sinh. Để tạo ra bất cứ điều gì, bạn đều phải trả giá bằng lao động. Bạn cần làm việc, làm việc và tiếp tục làm việc.” Dù thông qua những bản phác thảo, âm nhạc hay thiết kế, chính công việc đã giúp ông tiếp tục tiến về phía trước.
Tuy luôn hướng đến tương lai, Yamamoto vẫn mang trong mình một nỗi trầm tư khi nhìn lại vị trí của bản thân trong ngành. Các thiết kế của ông thường được mô tả là tiên phong, trong khi kỹ thuật may đo gắn liền với những khái niệm như cách tân hay thử nghiệm. Nhưng sau năm thập kỷ, hiếm có nhà thiết kế nào tạo ra những chuyển biến sâu rộng cho thời trang với sức ảnh hưởng tương tự.
Bốn buổi trình diễn thường niên của Yamamoto tại Paris vẫn luôn thu hút sự quan tâm đặc biệt suốt nhiều thập kỷ, quy tụ những người yêu thời trang đến từ các lĩnh vực văn hóa khác nhau. Ảnh hưởng của ông đối với những thế hệ nhà thiết kế kế tiếp cũng bền bỉ không kém. Nhiều chuyên gia thời trang nhận định rằng nếu không có Yamamoto, phong trào giải phóng cấu trúc trên trang phục của thập niên 1990 và chủ nghĩa ý niệm của thời trang Bỉ, vốn gắn liền với nhóm Sáu nhà thiết kế Antwerp, có lẽ đã không phát triển theo cách chúng ta biết đến ngày nay.
Hiện tại, trang phục của ông xuất hiện trên nhiều đối tượng khác nhau từ các cầu thủ bóng bầu dục Mỹ, những rapper thuộc thế hệ Z, các đạo diễn nổi tiếng như Wim Wenders và Takeshi Kitano, cho đến những người cao tuổi với phong cách thanh lịch. Họ tạo thành một cộng đồng người yêu mến Yohji trải rộng khắp thế giới.
Dù thiết kế luôn chuyển động cùng thời đại, thời trang của Yamamoto phần lớn đứng ngoài những xu hướng nhất thời. Ông không theo đuổi vẻ đẹp trau chuốt chỉ để làm hài lòng thị giác. Thay vào đó, trang phục của ông dường như là phần nối dài hữu hình của cảm xúc con người, hoặc ít nhất tiến gần đến điều mà quần áo có thể biểu đạt. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, cách tiếp cận ấy càng trở nên đáng chú ý. Có bao nhiêu người còn hoạt động trong ngành thời trang, đặc biệt là những người vẫn sáng tạo dưới chính tên tuổi của mình, có thể kết nối những cộng đồng văn hóa cách xa nhau đến vậy? Có lẽ câu trả lời vẫn không thay đổi: Mọi người đều yêu mến Yohji-san.
Tầm ảnh hưởng ấy cũng khiến Yamamoto dần trở thành một trong những người hiếm hoi còn đứng vững ở vị trí của mình. Đôi lúc ông cũng tự nhìn lại câu chuyên quá khứ: “Đáng tiếc, những đối thủ cạnh tranh và những người bạn thân nhất của tôi đều không còn trên thế giới này. Tôi ngưỡng mộ họ rất nhiều: Azzedine Alaïa, Giorgio Armani, Alexander McQueen… Vì vậy, đôi khi tôi cảm thấy cô đơn…”
Khi phần lớn những tên tuổi từng cùng ông định hình thời trang cao cấp đã ra đi, Yamamoto gần như trở thành người cuối cùng còn tiếp tục cuộc đối thoại sáng tạo ấy. “Có thể tôi nhớ cảm giác cạnh tranh, nhưng trên hết, tôi nhớ họ. Đó là lý do tôi vẫn trò chuyện với họ thông qua những tác phẩm của họ, đồng thời bày tỏ lòng kính trọng trong các bộ sưu tập của mình”.
Di sản, tuy nhiên, không thể xóa đi sự cô đơn. Yamamoto đã trải nghiệm cả những đỉnh cao danh vọng lẫn những thất bại và tổn thương của ngành thời trang. Năm 2009, ông từng trải qua quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp dưới sự giám sát của tòa án, một biến cố suýt khiến ông đánh mất công việc kinh doanh của mình. Nhưng ở hiện tại, ông đã có một vị trí vững chắc trong lịch sử thời trang, và những đóng góp của ông gần như không còn cần phải chứng minh.
Sau những thử thách trong suốt năm thập kỷ làm nghề, liệu Yamamoto trở nên kiên nhẫn hơn hay nóng vội hơn?
“Có lẽ là cả hai. Ở một khía cạnh, tôi kiên nhẫn hơn vì cố gắng chấp nhận và thấu hiểu tình hình trước khi mất bình tĩnh. Nhưng ở khía cạnh khác, tôi lại nóng vội hơn vì muốn mọi thứ xảy ra cùng một lúc”, ông thừa nhận mình không có mối quan hệ bình yên với thời gian.
Khoảng thời gian yêu thích nhất trong ngày của Yamamoto là sáng sớm, khi ông đưa những chú chó của mình đi dạo trước khi bắt đầu công việc. Đó là khoảnh khắc dành riêng cho nhà thiết kế và những người bạn nhỏ ấy, khi bản thân có thể suy nghĩ về những điều đang chờ đợi phía trước.
Có lẽ sức hấp dẫn lâu bền của Yohji-san không chỉ đến từ những gì ông đã tạo ra. Đó còn là sự bền bỉ gần như ngoan cố trong việc tiếp tục tiến về phía trước, cùng ánh mắt luôn lấp lánh khi hướng đến ngày mai. Trong suốt sự nghiệp, những sáng tạo của ông dường như chưa bao giờ ngừng đặt câu hỏi về con người và cách chúng ta tồn tại.
“Quần áo là tập hợp những câu hỏi mà chúng ta tự đặt ra về việc làm người. và có lẽ, tôi vẫn đang đi tìm câu trả lời”.
