Điều gì là quan trọng nhất đối với sự hiện hữu của con người? – Danh tính. Nó bao hàm cả thông tin vật lý cũng như những đặc trưng theo nghĩa ẩn dụ. Tuy nhiên, danh tính muốn tồn tại thì trước nhất, cần con người hiện diện. Vậy sẽ như thế nào nếu, sự-vô-diện thay thế cho sự-hiện-diện, còn danh tính bỗng trở nên mờ nhạt, thậm chí bị xóa nhòe?
Triển lãm “Nền trời mãi xanh” (The Sky Stays Green) của Nguyễn Đức Huy, bao gồm các tranh sơn dầu, sắp đặt video và tác phẩm trên giấy (drawing), đặt con người vào thế giới giả lập nơi “chromakey” trở thành ngôn ngữ sáng tạo, từ đó gợi mở những câu hỏi rộng hơn về ký ức, sự hiện diện và cách con người định danh trong thời đại toàn cầu hóa.
Vốn là kỹ thuật được sử dụng rộng rãi trong phim ảnh để tạo nên hiệu ứng hình ảnh như ý muốn, trong triển lãm này chromakey được Nguyễn Đức Huy sử dụng như một biểu tượng đang chờ thay thế xuyên suốt. Khuôn mặt và thân thể – những yếu tố thường gắn liền với nhận diện cá nhân bị “xóa bỏ” khỏi bức tranh. Nhân vật trong tranh vì thế rơi vào trạng thái vừa có mặt, vừa không thực sự tồn tại.
Nguồn tư liệu quan trọng cho triển lãm là ảnh gia đình của nghệ sĩ. Nhiều tác phẩm được xây dựng từ những bức ảnh chụp trong các dịp đặc biệt như đám cưới, chuyến du lịch, hay những khoảnh khắc đời thường. Tuy nhiên, thông qua quá trình tái cấu trúc, những hình ảnh này bị tách khỏi ngữ cảnh nguyên bản. Ký ức không còn được xem như một thực thể cố định mà trở thành cấu trúc có thể chỉnh sửa. Cách tiếp cận này gợi nhắc đến ý niệm “lưu trữ” như một hành động mang tính chọn lọc và quyền lực.
Việc sử dụng chromakey như một motif tạo nên hệ thống hình ảnh có tính liên kết cao. Mỗi tác phẩm trở thành một phần của một cấu trúc lớn hơn. Trong cấu trúc này, danh tính không còn là yếu tố cố định mà dần chuyển sang trạng thái được kiến tạo. Sự chuyển dịch này như một biểu hiện của quá trình “phi cá nhân hóa” (depersonalization), nơi cái riêng bị hòa vào cái chung. Thực hành của Huy gợi nhắc đến khái niệm “trình diễn” “performativity” của Judith Butler. Butler lập luận: Danh tính không phải là một bản chất có sẵn mà được hình thành thông qua những hành vi lặp lại, những cách “diễn” khác nhau trong đời sống xã hội.
Nhân vật chromakey với khuôn mặt bị xóa bỏ không còn mang cá tính cụ thể mà trở thành bề mặt cho các vai trò được chiếu lên. Danh tính vì thế không hình thành một cách “tự nhiên” mà là một quá trình diễn tập tiếp diễn, luôn có thể thay đổi, thay thế hoặc bị áp đặt.
Tính trình diễn càng trở nên rõ nét trong không gian sân khấu các tác phẩm gợi ra. Các nhân vật xuất hiện trong những khung cảnh quen thuộc nhưng lại bị phá vỡ bởi những chi tiết phi logic: đồ vật lệch vị trí, ánh sáng mang tính dàn dựng, con người và môi trường thiếu tương tác. Ý niệm về “performative identity” (danh tính như một hành vi trình diễn) trở nên rõ nét: mỗi cá nhân không đơn thuần là chính họ mà là kết quả của những vai trò xã hội, những kịch bản văn hóa và những kỳ vọng tập thể. Những gì nhìn thấy – cử chỉ, hình ảnh, biểu cảm – là phiên bản đã được lựa chọn và trình bày theo những chuẩn mực nhất định.
Chromakey đã trở thành biểu tượng cho việc khám phá danh tính, ký ức và sự vô diện trong thời đại số. Sự vô diện ở đây nhằm xoá đi tính cá nhân và đề cập tới việc đồng bộ hoá (homogenisation) của con người trong một xã hội đang phát triển theo hướng toàn cầu hoá và công nghiệp hoá. Bản sắc cá nhân đang bị lu mờ, con người đang dần trở thành “diễn viên” trên một sân khấu tổng thể chịu ảnh hưởng từ các kịch bản giới, định kiến xã hội, sự tranh đấu giữa các yếu tố văn hoá truyền thống và đổi mới. Sự hiện diện của con người mang đến những ý nghĩa nào, định danh của chúng ta là ai là câu hỏi lớn của thời đại này.
Tiếp nối series “Phong cảnh lạ thường”, nơi những chiếc ghế nhựa đỏ quen thuộc của đời sống người Việt Nam được đặt vào các cảnh quan thiên nhiên và địa danh lịch sử, lần này Hoàng Anh tái hiện chủ đề tương tự trong bối cảnh mới, đưa người xem ngược dòng thời gian. Anh sử dụng hình ảnh những con tem Việt Nam từ giai đoạn đầu của nền độc lập hiện đại, quét lại, phóng to và in trên giấy. Trên nền những hình ảnh mang tính tư liệu đó, anh vẽ thêm những chiếc ghế đỏ bằng màu nước, như một cách “chen” hiện tại vào quá khứ.
Những con tem nguyên bản được thu thập từ nhiều bộ sưu tập cá nhân và các kho lưu trữ khác nhau. Khi được phóng đại và điểm xuyết bằng sự hiện diện của những chiếc ghế đỏ, Hoàng Anh tạo nên một lát cắt nơi thời gian và không gian giao thoa, để quá khứ và hiện tại cùng hiện diện trong một khung nhìn. Song song đó, “Ghế đỏ” (The Red Chair) vẫn hiện diện và hoà nhịp vào đời sống hiện tại. Những bộ bàn ghế nhựa xuất hiện khắp nơi ở Việt Nam: từ vỉa hè, góc phố đến dưới chân cầu. Đó là nơi người ta ngồi ăn, uống, trò chuyện và kết nối với nhau. Đặc biệt, nét văn hoá “nhậu” thân thuộc cũng được gợi nhớ qua hình ảnh những chiếc ghế đỏ này.
Ở góc nhìn xã hội học, Ray Oldenburg (1989) gọi những nơi như vậy là “không gian thứ ba” – không phải nhà, cũng không phải nơi làm việc, mà là nơi con người gặp gỡ và hình thành các mối liên kết xã hội. Trong bối cảnh hiện đại, khi những không gian này dần thu hẹp ở nhiều nơi trên thế giới, chúng lại càng trở nên quý giá. Theo một cách tiếp cận khác, Homi Bhabha hiểu “không gian thứ ba” theo nghĩa ẩn dụ. Ông dùng khái niệm này để đề cập đến sự kháng cự trong bối cảnh hậu thuộc địa đối với xu hướng đồng nhất hoá văn hoá. Khi các thể chế thống trị tìm cách áp đặt và đồng hoá những nền văn hoá khác, sự lai tạp văn hoá gần như trở thành điều tất yếu. Điều này cũng phản ánh trải nghiệm phổ biến ở các cộng đồng người nhập cư khi họ sống như người ngoại lai tại quốc gia khác, cũng như ở những xã hội từng trải qua thời kỳ bị đô hộ. Với Hoàng Anh, chiếc ghế đỏ là biểu tượng của sự kiên cường và gắn kết cộng đồng của con người và đất nước Việt Nam.
Dù mang căn tính rất Việt Nam, hình ảnh chiếc ghế nhựa cũng không hề xa lạ với thế giới. Ở nhiều quốc gia phương Nam, nó là một phần của đời sống thường nhật. Việc nghệ sĩ quốc tế như Bad Bunny sử dụng hình ảnh ghế nhựa trong âm nhạc và biểu diễn cho thấy một sự giao thoa thú vị: từ vật dụng bình dân trở thành biểu tượng văn hóa đại chúng. Trong bối cảnh đó, “Ghế đỏ” của Hoàng Anh vừa gần gũi, vừa có khả năng đối thoại rộng hơn. Đồng thời, hình ảnh chiếc ghế đỏ cũng gợi nhớ đến những thế hệ đi trước, những người đã vất vả lao động và hy sinh để thế hệ sau có được cuộc sống đủ đầy và tốt đẹp hơn.
Bên cạnh những lớp nghĩa về lịch sử và xã hội, thực hành nghệ thuật của Hoàng Anh vẫn giữ được sự dí dỏm, tinh nghịch rất riêng. Việc can thiệp hình ảnh của Hoàng Anh gợi nhớ đến thực hành của Richard Prince. Từ những mẫu tem gốc, Hoàng Anh chỉ điểm xuyết nhẹ nhàng những chiếc ghế đỏ và đồng thời xử lý phần viền giấy với hiệu ứng răng cưa và dấu vết cháy xém nhằm tái hiện các dấu vết của thời gian.
Trong triển lãm lần này, Hoàng Anh tạo ra một trải nghiệm mang tính tương tác với tác phẩm sắp đặt. Những viên kẹo hình chiếc ghế đỏ được ngâm trong rượu thảo mộc gợi nhắc đến văn hóa vùng cao của các cộng đồng dân tộc thiểu số như H’Mông, Tày và Dao.
———–
THÔNG TIN VỀ HAI TRIỂN LÃM
Địa điểm: Wiking Salon, 79 Nguyễn Hữu Thọ, Nhà Bè, Tp. HCM
Ngày trưng bày: 08.05.2026 – 28.06.2026
Thời gian tham quan: Thứ Ba đến Chủ Nhật, 10:00 – 18:00
Trưng bày mở cửa theo lịch hẹn đăng ký trước, nhằm mang đến trải nghiệm tham quan riêng tư và trọn vẹn nhất cho từng khách xem.
