Tôi nghĩ việc theo đuổi công việc làm phim là sự lựa chọn tự thân, nghĩa là không ai ép buộc mình. Chính bởi vậy, tôi thấy công việc mình đang làm cũng có những niềm vui, ý nghĩa với đời sống, đồng thời cũng chấp nhận việc phải có những khó khăn vất vả như tất cả mọi người. Tôi không nghĩ quá nhiều về những quả ngọt hay trái đắng nhưng tôi thấy thương mẹ, vì tôi không thể ở gần để chăm lo cho mẹ mỗi ngày.
Để tìm kiếm cơ hội cho việc làm phim, tôi phải chuyển vào Sài Gòn, thành thử mẹ tôi phải tự chăm sóc dù bà đã bắt đầu lớn tuổi và ba tôi thì đã mất nhiều năm trước. Nhưng để con thỏa chí làm điều mình mong muốn, được là chính mình thì mẹ tôi đã chịu thiệt thòi và rộng lượng với tôi. Tình yêu thương gia đình cho tôi một sự vững vàng khi bước ra ngoài cuộc sống, cũng như nuôi dưỡng tâm hồn tôi.
Thực ra thì điện ảnh là một loại hình nghệ thuật tổng hợp. Không chỉ nhà sản xuất hay diễn viên mà cả đạo diễn hình ảnh, hoạ sĩ thiết kế, các thành viên ở các khâu đều đóng góp vào hành trình sáng tạo bộ phim. Là đạo diễn, tôi dành nhiều thời gian để suy nghĩ, tính toán sau đó chia sẻ chân thành đến các cộng sự. Nếu mình biết chắc chắn mình muốn gì thì mình sẽ thuyết phục được mọi người thôi.
Ví dụ như chi tiết cạo đầu trong phim, anh Kiều Minh Tuấn ngay từ đầu cũng chưa nhận lời. Nhà sản xuất cũng thông báo tới tôi là phía công ty quản lý nghệ sĩ từ chối do kế hoạch, lịch đã ký với các dự án khác. Tôi chỉ im lặng về suy nghĩ tiếp cho đến khi tìm được lý do chính đáng để cảnh đó cần thiết xuất hiện trong phim, tôi mới nói chuyện lại với diễn viên. Lần này, anh Tuấn thấy thuyết phục và đoàn phim tìm cách thực hiện cảnh quay tốt nhất. Như vậy, chúng tôi dành nhiều thời gian để kể chuyện cho nhau và xây dựng niềm tin cho nhau, dần dần hình thành một con đường cho cuốn phim.
Huy là người mời tôi làm phim cùng cậu ấy. Huy làm sản xuất, tôi làm đạo diễn. Tôi thấy đây là một cơ hội tốt cho cả hai. Tôi làm phim đầu tay, còn công ty của Huy thực hiện bộ phim đầu tiên. Điều đó vừa thuận lợi và cũng vừa khó khăn, tự do về sáng tạo nhưng cũng căng thẳng về tiềm lực kinh tế hay nhân sự không như các công ty lớn. Bao nhiêu “vốn liếng” chuyên môn, mối quan hệ đều được đem ra. Tôi có phát triển một vài dự án khác nhưng cơ duyên khiến bộ phim này được bấm máy trước.
Tôi và các diễn viên gặp gỡ trực tiếp các bệnh nhân trầm cảm, bác sỹ tâm lý và đọc sách nghiên cứu về các biểu hiện của người trầm cảm. Nhìn chung có nhiều chi tiết khác nhau mà chúng tôi ghi nhận được. Tôi không muốn diễn viên minh hoạ cụ thể một ai đó vì như vậy sẽ khiến mọi người hiểu nhầm trầm cảm chỉ có như vậy.
Tôi muốn nhiều người cũng có thể thấy mình trong đó do trầm cảm không đơn giản và các biểu hiện rất đa dạng. Tôi chỉ nói với diễn viên hãy cố gắng nắm bắt tinh thần của họ và quan trọng nhất là ánh mắt. Đó có thể là ánh mắt thiếu sức sống do uống thuốc liên tục, ngủ nhiều, cũng có thể mệt mỏi do mất ngủ, suy nghĩ nhiều, nhưng điểm chung là sự tuyệt vọng, sự cầu cứu yếu ớt. Chúng tôi cũng cố gắng kể chuyện về người trầm cảm qua phục trang, đạo cụ, hoá trang hay màu sắc, ánh sáng.
Khi có một ai đó lựa chọn ra đi, tôi thường trăn trở về những người ở lại. Làm sao để họ sống tiếp? Họ là nguyên nhân hay cũng là nạn nhân? Làm sao để có thể khiến những chuyện đau lòng như thế này giảm bớt? Rồi tôi đi tìm hiểu, tôi biết được nhiều trường hợp ba mẹ đồng hành để điều trị trầm cảm cho con, rồi cũng bị trầm cảm theo từ lúc nào không biết. Hành trình đó rất kinh khủng, vật vã, dai dẳng và hoang mang. Tôi lấy đó làm cảm hứng để kể cuốn phim này.
Ở cuối phim tôi có viết một dòng tri ân đến ba tôi, vì tôi nghĩ ba có thể đã trầm cảm mà ông không nhận ra. Người ta không nói nhiều về vấn đề này ở thế hệ của ba nhưng tôi biết là nó đã tồn tại.
Như tôi tìm hiểu thì trầm cảm có cả yếu tố di truyền. Trong phạm vi tác phẩm này tôi không đề cập về yếu tố ấy mà tập trung khai thác những tổn thương tuổi thơ mà người cha luôn mang theo để rồi vô thức áp lên đứa con trai nhỏ của mình. Bi kịch là khi ông càng ráng yêu thương con, ráng làm ngược lại với cách nuôi dạy của cha mình nhưng không hiểu bản chất vấn đề, thì lại càng bế tắc, càng đẩy con xa mình. Tôi nghĩ đến một lúc người xem có thể nhận ra rằng “kẻ tổn thương lại đi làm tổn thương người khác”.
Khi quan sát xã hội, tôi nhận ra đàn ông Việt Nam mang theo rất nhiều những định kiến như: không được khóc, lúc nào cũng phải mạnh mẽ, người ta làm được thì mình cũng phải làm được, vấn đề tâm lý là chuyện của con gái,… Người con trai trong câu chuyện là một nạn nhân như vậy, không thể cãi lời ba vì những điều ba nói là những điều người đời cũng nói. Cậu bị động và bất lực từ rất sớm. Và với hiểu biết của cậu thì rất khó để thấy ba đã làm gì sai với mình. Chỉ là về bản năng, cậu cảm nhận được và khước từ những quan tâm, yêu thương bên ngoài của ba. Tôi nhìn thấy điều ấy ở nhiều gia đình và cố gắng kể lại điều ấy, dù không phải dễ thể hiện.
Những nghệ sĩ diễn xiếc trông lúc nào cũng vui vẻ, sinh động, giải trí, màu sắc nhưng chúng ta không bao giờ biết họ có thực sự vui sau những bộ đồ diễn và những lớp hoá trang ấy không. Những con khỉ có thật sự vui và muốn ở đó không? Những chú hề hay những cô gái xinh đẹp lấp lánh cũng vậy, họ có rất nhiều vết sẹo và những câu chuyện riêng tư. Nói như vậy, không có nghĩa là tôi muốn gán rạp xiếc vào những điều u ám, bi kịch. Tôi thấy họ giống tất cả chúng ta, có niềm vui, có nỗi khổ nhưng họ tạm không nhìn về quá khứ. Họ tập trung hoàn toàn vào hiện tại.
Cũng dễ hiểu thôi, sẽ rất nguy hiểm khi họ vừa diễn xiếc mà tâm tư, đầu óc họ vẫn đau khổ chuyện đã qua hay lo lắng chuyện tương lai. Việc phải giữ thăng bằng trên sợi dây mong manh cũng là một ẩn dụ cho hành trình cân bằng cuộc sống đầy khó khăn của hai cha con. Màu sắc của rạp xiếc nơi ông Thái làm việc cũng làm tăng tương phản, khoảng cách với gam màu tối của người con trai.
Cũng trùng hợp là Ocean Vương nhưng thú thật là tôi mới đọc “Một thoáng ta rực rỡ ở nhân gian”. Khi phát triển kịch bản, tôi luôn nghĩ về một dòng sông u buồn, tối tăm như một con quái vật khổng lồ, nơi mà nhân vật người con trai lúc nào cũng cảm thấy bị hút vào. Bên cạnh đó, việc cậu ấy trèo lên cao xuất phát từ khi còn nhỏ cậu đã luôn ngước lên nhìn ba mẹ diễn xiếc. Đó là việc cậu rất ghét vì có thể mất đi người thân yêu nhưng đồng thời cũng khiến cậu tò mò muốn biết cảm giác của họ. Ba có yêu thương cậu không, có quan tâm đến cảm xúc của cậu không? Cậu thiếu niên đang tuổi dậy thì ấy muốn thử và vô thức cũng muốn trả đũa lại ba nữa.
Tôi không chắc nữa… nhưng tôi không có dụng ý so sánh hai cha con với hai chú khỉ. Nhưng đúng là tôi có chủ đích để họ ngồi bất lực, bị động và mất hết hy vọng sau khi cắt tóc trong đêm tối. Tôi cảm nhận được sự thẫn thờ, đau khổ của cả hai cha con. Điều ấy đối lập với trạng thái chủ động, tích cực, nhiều sức sống ở cảnh kết phim – hai cha con chạy bộ cùng nhau dưới ánh nắng chiều.
Tôi muốn người cha mở lời trong cảnh chạy bộ ấy và người con đã đáp lại cuộc trò chuyện. Họ có thể nói bất cứ điều gì nhưng phải cho người xem cảm thấy họ lắng nghe nhau chân thành, tôn trọng và thừa nhận lẫn nhau. Họ không cần phải mạnh mẽ, cũng không nên yếu đuối.
Sự đồng hành lúc này thật nhiều ý nghĩa vì hành trình mới chỉ bắt đầu, và nó cũng không dễ dàng.
Đúng thế, tôi nghĩ ngay với người trầm cảm, việc thừa nhận bệnh là rất quan trọng, nó như chìa khoá để mở ra những cánh cửa. Bản thân nhân vật người cha không thương chính mình chính là cốt lõi khiến cậu con trai cũng không biết cách thương mình. Thái từng ráng bỏ rạp xiếc rồi lại quay trở về, ông ấy cố lờ đi vấn đề của bản thân, gồng lên để mạnh mẽ, thực chất ông ấy rất đáng thương.
Khi nhìn thấy nhiều người trong xã hội đang buông ra những lời bình luận nặng nề, lạnh lùng, đôi lúc nhẫn tâm,… về những người có vấn đề về sức khoẻ tâm thần, tôi cho rằng họ cũng rất đáng thương. Hãy thử tưởng tượng nếu chúng ta là người thân của họ, chúng ta cũng sẽ rất mệt mỏi và chọn sự im lặng tưởng như khó hiểu – giống Minh, nhân vật người con trai.
Tôi không phải bác sĩ nên không muốn bộ phim giải đáp những thắc mắc, mà muốn bộ phim đặt câu hỏi. Nếu mọi người xem phim rồi tự thương cho mình, rồi ai đó thương được cha mẹ, con cái, bạn bè mình thì điều ấy thật tốt.
Tôi giữ cho mình sự chân thành, tình yêu với đời sống và với điện ảnh. Tôi cố gắng quan sát cách con người sống với nhau và suy nghĩ làm sao để cấu trúc nó hay thể hiện nó bằng ngôn ngữ điện ảnh. Những lúc tôi gặp khó khăn trong việc kể chuyện, tôi nghĩ có lẽ do tôi nhìn ngắm chưa đủ, quan sát chưa kỹ, chưa cảm hết được những vấn đề mà tôi muốn chia sẻ lại.
Các kỹ năng hay kỹ thuật làm phim tôi nghĩ ngày nay đều có thể học được thông qua việc xem phim và đọc sách. Tôi ưu tiên việc đi ra ngoài cuộc sống tìm chất liệu và tìm cách để thấu hiểu con người. Ví dụ như khi tôi xem được một clip bạn học sinh tự làm hại bản thân, hay đọc được một lời bình luận cười cợt tàn nhẫn trước một người trầm cảm, thì tôi sẽ quan tâm đến cảm xúc của bản thân và muốn tìm gặp mọi người để tìm câu trả lời cho những chuyện bất thường như vậy. Tôi nghĩ lắng nghe nhiều hơn và nhìn nhiều hơn là sự đầu tư của tôi trong việc làm phim.
Giữa bối cảnh nhiều bộ phim mang tính giải trí như hiện nay thì mình muốn kể một câu chuyện vừa nhạy cảm, vừa nặng nề lại mang phong cách kể chuyện chậm rãi, bình tĩnh, không giật gân chắc chắn rất khó thuyết phục nhà đầu tư. Là một người làm phim thì tôi chỉ biết trông cậy vào những giá trị tốt đẹp mà mình tin bộ phim có thể làm được. Dù rất khó, nhưng cũng như niềm tin của tôi từ đầu, một cách kỳ diệu, cuối cùng đoàn phim thuyết phục được anh Kiều Minh Tuấn – một ngôi sao điện ảnh tham gia dự án vì anh nhìn thấy được những giá trị của bộ phim này.
Sau đó thì nhiều cánh cửa đầu tư mở ra cho chúng tôi hơn hẳn, dù rằng kinh phí cho một câu chuyện thế này, lại là bộ phim đầu tay thì không thể thoải mái như nhiều dự án có tính giải trí, tính thương mại cao. Nhưng như vậy là đủ để chúng tôi đi hết được cuộc hành trình, không nên quá tham lam.
Cảm ơn Trung về một tác phẩm đầy lòng trắc ẩn, một bộ phim nỗ lực nói lên phần nào những bất thường trong đời sống tâm lý và về sự đồng hành, thấu hiểu là quan trọng nhường nào.
