Mình không nghĩ rằng làm bìa, hay viết lách, là cô đơn. Vì lúc ấy mình được làm điều mình thích, và nhìn thấy được giá trị trong công việc mình làm. Trong đó còn có cả sự may mắn khi thông qua hình ảnh hay con chữ, mình có thể bộc bạch lòng mình.
Cũng có những khoảnh khắc rất cô đơn và khó khăn, nhưng thông thường là do những yếu tố khách quan trong công việc, những chuyện giữa người với người. Còn bản thân việc thiết kế hay viết thì không gây ra cảm giác cô đơn. Mình có chia sẻ về điều đó trong một số chương sách.
Dẫu vậy, câu hỏi này khiến mình nghĩ đến một số tương phản giữa hai công việc. Làm bìa sách nghĩa là mình tóm tắt câu chuyện của người khác; còn viết lách là kể câu chuyện của chính mình.
Làm bìa sách, trước hết đã có một đơn đặt hàng thiết kế: có tác giả, có tác phẩm hoàn chỉnh, có khả năng được in. Khi sách được in ra, sẽ có độc giả, và bìa sách vì thế cũng được nhìn thấy cùng theo. Còn viết sách thì khác: chưa chắc đã được in và cũng không chắc sẽ có ai đọc.
Làm bìa sách luôn có người duyệt. Khi mình không muốn ra quyết định, hoặc không thể chọn, sẽ có người khác lựa thay. Còn viết lách thì khác: mọi thứ phải tự mình kiểm định trước, và đôi khi cũng không biết phải nghĩ thế nào cho đúng.
Làm bìa sách sẽ có cuốn sách để tham khảo. Viết một cuốn sách, khi cần tham khảo lại phải nhìn vào nội tại của mình.
Làm bìa sách chỉ cần chịu trách nhiệm cho chuyên môn. Viết sách thì phải chịu trách nhiệm với chính mình.
Và có một điểm chung: dù diện tích của bìa hay của những trang ruột chỉ gói gọn trong khổ giấy nhỏ nhắn, bên trong vẫn là cả một bầu trời rộng lớn – đầy bất ngờ và chất chứa.
Nam đúng là đã tự thiết kế bìa sách và tự dàn trang nội dung.
Ban đầu, vì áp lực, Nam không dám tự thiết kế bìa cho cuốn sách của mình nên đã nhờ họa sĩ Đình Điệp vẽ giúp. Một người đã quen thiết kế bìa cho sách của người khác suốt hơn 15 năm, vậy mà khi làm bìa cho chính cuốn sách của mình lại thấy sợ. Có lẽ đâu đó mình vẫn mang trong lòng một tâm lý muốn “chứng tỏ”. Bức tranh Điệp vẽ rất đẹp, lấy cảm hứng từ một đoạn văn giàu hình ảnh trong sách. Nhưng khi nhìn thấy bức tranh đó, mình biết đó không phải là bìa cho “bám váy mẹ”. Phép thử đã cho biết, bìa của quyển sách này không thể là ai khác ngoài mình. Xấu hay đẹp cũng phải là mình. Nam không muốn bìa sách ra đời từ nỗi sợ hay né tránh, mà nên đến từ tình yêu và sự chân thành với nghề.
Nam tự hỏi, nếu chỉ làm cho mình, không sợ hãi nữa, thì mình muốn làm gì? Hóa ra, đã có một ý tưởng thấp thoáng từ đầu rồi. Nó giản đơn quá khiến mình ngóng tìm gì đó to lớn hơn. Nhưng mình còn tìm đâu xa nữa, khi tình thương đã là ý tưởng vĩ đại nhất của cuộc đời.
Tình thương của mẹ mình có thể gói gọn trong từng tờ lịch xé để dành, dùng để viết đôi dòng dặn dò con trước khi ra chợ, hay khi gửi đồ ăn ở quê nhà lên cho con. Có nhiều ngày thật tệ và khi nhìn những tờ nhắn ấy, mình đã thấy được an ủi rất nhiều.
Hôm đó khi đã quá chán cảm xúc bất an, cầm lên bỏ xuống mãi một chuyện nhất định phải làm, mình bất thình lình vùng dậy bước xuống nhà nhờ mẹ viết hộ tựa đề sách lên mặt sau tờ lịch. Viết thật lẹ rồi chạy lên lầu trước khi phải giải thích quá nhiều và chiều kịp tắt nắng. Dán tờ lịch lên tường, chụp ảnh lại, và thế là chiếc bìa sách ra đời. Rốt cuộc thì khi đứng trước khung cảnh vừa lạ vừa quen này, những nghi ngại của mình về ý tưởng chưa đủ tốt, mong muốn chứng tỏ bản thân, nỗi sợ bị từ chối… tan biến.
Hầu hết họ đều đã xuất hiện trong sách, bằng cách này hay cách khác.
Những câu chuyện về họ được Nam viết bằng lòng biết ơn sâu sắc và quan sát cẩn thận để có thể khắc họa họ đẹp và chân thật. Thuở ban đầu, có những lúc mục tiêu của quyển sách là để cảm ơn những điểm tựa đó, rồi Nam nhận ra họ đã giúp mình mà không cần mình đền đáp gì cả. Sự khỏe mạnh, hay cố gắng thay đổi để tốt hơn của mình đã là điều họ mong đợi. Do đó, Nam cố gắng để kiến thức và lòng tốt của họ được lan tỏa thông qua những trang sách. Còn có vô vàn sự trợ giúp lớn lao khác dù không hiện hữu trong bản in nhưng là chất liệu dẫn đường cho câu chữ. Quyển sách được viết bởi tất cả họ.
Bên cạnh đó, không thể không nhắc đến hai biên tập viên Phan Hồn Nhiên và Phan Cao Hoài Nam của Nhà xuất bản Kim Đồng. Họ là người tin vào tiềm năng của bản thảo, đồng thời nhìn thấy những mảnh khuyết và động viên mình lặn sâu hơn để tìm lại chúng. Dù có lúc sợ hãi và choáng ngợp, Nam vui vì đã làm điều đó. Thiếu đi sự hướng dẫn tận tình, bản thảo không có được chất lượng như hiện tại.
“Come-out” đúng là khó. Khó tới nỗi dành cả cuộc đời trước đó chỉ để chuẩn bị tâm lý cho một khoảnh khắc. Nhưng viết ra thì dễ.
Dễ vì mục đích ban đầu của việc ấy là lưu lại thật tỉ mỉ những chuyện vừa xảy ra đêm hôm trước. Nam không muốn quên một giây nào, một lời nào, một cảm cảm xúc nào đã trải qua. Thành thử phải viết thật sớm để không bỏ sót.
Nhưng để thật sự hiểu sâu những gì đã được mô tả lại là một câu chuyện khác. Nhiều chương được viết ra chỉ cho riêng mình – như một bài tập tự đối thoại để chắt lọc, để rồi những gì còn lại trong cuốn sách trở nên vừa vặn hơn.
Bốn năm trước, một đơn vị xuất bản mới thành lập đặt hàng mình viết một cuốn sách với nội dung rất khác. Mình thử vài lần nhưng vẫn loay hoay, không thấy hài lòng. Khi ấy, điều mình quan tâm nhất lại là sức khỏe tinh thần của bản thân và người thân, cùng những nứt vỡ, thay đổi nội tại diễn ra rất nhanh.
Trong lúc đó, mình lẳng lặng viết mỗi ngày như viết nhật ký, gọi tập ấy là “bám váy mẹ”. Cứ viết thôi, chưa biết sẽ thành gì. Mỗi ngày mình đặt mục tiêu ít nhất nửa trang, hay dở thế nào cũng được. Còn vì sao là “bám váy mẹ”, và vì sao đã vài lần thử đổi tên mà không được… có lẽ phải đọc sách mới hiểu hết.
Đọc lại, mình thấy có sự thật thà, một chút run rẩy, và có tính tham khảo của một người vừa “vỡ lòng” trong hành trình tìm lại chính mình và phục hồi sức khoẻ. Mình giấu chuyện này khá lâu với nhóm biên tập viên khi ấy, cho tới khi phải thú thật là cuốn sách được đặt hàng đã trở thành một bản thảo rất khác. Mình định bản thảo chỉ dừng lại ở đây.
Trong lúc đang say mê với những trang viết êm đềm đó, những biến cố lớn xảy ra. Cũng vì lẽ đó, bản thảo trở về với mình, thành một dự án riêng mà mình tiếp tục viết dù chưa biết kết thúc sẽ thế nào. Người viết thay đổi khiến bản thảo thay đổi.
Những nhận thức mới khiến mình hiểu đã đến lúc phải dũng cảm bước tiếp. Dẫu vẫn còn thòm thèm kể về những xúc động bình dị của cuộc sống “bỏ phố về nhà”, hay hành trình “come-out” của một chàng trai ngoài 30 từng giấu kín bí mật với gia đình – những điều có lẽ dễ viết hơn. Nhưng mình chọn đi tiếp: đối diện và viết thẳng về những phương cách đã giúp mình tự phục hồi. Bởi nếu không thể thành thật với bản thân, rất khó viết được điều hữu ích cho ai. Và thế là phần II – “Bám phương cách” – dần thành hình.
Tới lúc này mình mới dám gọi đây là một quyển sách. Có những giấc mơ ta không dám gọi tên vì cùng với việc gọi tên, nghĩa là bạn chấp nhận dấn thân với những vất vả, vỡ mộng, hạnh phúc, đớn đau mà nó mang lại.
Ban đầu, mình không hề biết cuốn sách sẽ kết thúc thế nào, cho đến khi sự kiện ấy thực sự xảy ra. Mình chỉ ghi chép lại, dù chưa thể cắt nghĩa. Đến ngày có thể tạm nghĩ rằng “bản thảo đã xong phần viết”, chính mình cũng thấy bất ngờ: những thử thách lớn nhất, bài học khó nhất và cả nỗi đau sâu nhất lại nằm ở phần III – “Ở lại với chính mình”.
Với độc giả thì đó có thể là bất cứ điều gì đem lại cảm giác bình yên, khuây khoả, động lực để thức dậy mỗi ngày hay thấy mình tiến bộ.
Những kinh nghiệm ta trao đổi với nhau đôi khi đứt quãng như tín hiệu mất sóng, nhưng vẫn đủ để báo cho người lữ hành biết rằng họ không hoàn toàn đơn độc. Mình cũng chỉ là một người đang đi. Cuốn sách này như một cuốn nhật ký hành trình – ghi lại cho chính mình, và cho bạn.
Mẹ là tinh thần của cả quyển sách, là nơi nương tựa của tác giả, mối quan hệ của hai mẹ con Nam đã chuyển hóa như thế nào sau những thử thách đã qua?
Bề ngoài thì… vẫn vậy (cười), vẫn cằn nhằn nhau hằng ngày vì những chuyện cỏn con. Nhưng tự mình thấy bản thân thay đổi nhiều, thấy tình thương hai mẹ con dành cho nhau sâu sắc hơn, và thấy cả những mâu thuẫn trong đó nữa. Thật sự là một cảm giác khó khăn khi trong thời gian ở nhà viết sách, nhìn thấy cha mẹ đang già đi rất nhanh, mái tóc cũng bạc nhiều theo năm tháng. Điều đó làm Nam càng thêm nóng lòng hoàn thành sách sớm, để có cái khoe với mẹ là “mẹ ơi, con làm được rồi”. Dù mẹ chả hay biết hay mong đợi gì thằng con làm chuyện lạ lùng ấy.
Hôm Nam không có ở nhà, mẹ “lén” lấy hai quyển trong số những sách biếu nhà xuất bản gửi tới để đem tặng hai người quen. Chị ấy nhắn tin kể mình biết mẹ đã nói gì, vui ra sao, cùng cảm nhận của chị khi nhận sách. Nam rất vui khi được tường thuật chi tiết như vậy, vì mẹ sẽ không nói những điều đó với mình. Xem như sau bao năm mẹ nuôi cơm, cho “ăn bám”, giờ đã được con mình đền đáp tí tẹo.
Có lẽ là bạn hãy viết từ bây giờ. “Mỗi ngày nửa trang, dở cũng được” là câu thần chú Nam học được từ các tác giả lớn để bản thân kiên nhẫn và bền chí hơn.
“Chướng ngại chính là con đường” (thành ngữ thiền), cũng là lời động viên giúp mình rất nhiều khi loay hoay không biết viết tiếp thế nào, viết mãi mà chưa bộc lộ được điều muốn nói, hay phải làm sao khi bản thảo chưa có lối ra… Giải quyết những chướng ngại khi chúng xuất hiện là tín hiệu cho thấy bạn vẫn đang đi. Nếu trở ngại chưa thật sự xuất hiện thì khoan nghĩ tới.
Nếu từ đầu mà mình biết bản thảo sẽ qua ngần ấy thử thách, hay bước sang năm thứ tư để thành hình, có khi mình không dám thực hiện. Nhưng may quá, mình không biết! Và điều thú vị nhất cũng chính ở chỗ không biết đó.
Trong khó khăn cũng là lúc ta học cách tận hưởng niềm vui của chuyện viết. Có thể tự do trong áp lực, thoát khỏi nỗi lo “có ai đọc không?” hay “viết vầy có hay không”, câu chữ tự khắc cũng trôi chảy hơn. Xin chúc các bạn đạt được thành tựu, làm được điều mình muốn làm.
Viết tay từng lời đề tặng cho những quyển sách sắp gửi đi, thay cho lời cảm ơn họ đã bên cạnh và tin tưởng Nam, kể cả lúc Nam không tin chính mình.
Cảm ơn những chia sẻ của Kỳ Nam.
Ảnh: Thảo Lê & Zel Kam
