Sáng ngày 18/3, tại một nhà máy may ở phía Bắc Dhaka của ông Alam Chowdhury Parvez, chỉ còn một trong ba máy phát điện hoạt động. Chỉ hơn 24 giờ trước đó, giá dầu đã tăng vọt lên gần 120 USD/thùng, trong bối cảnh lo ngại leo thang về xung đột giữa Mỹ và Israel tại Iran, đặc biệt là việc eo biển Hormuz, một trong những tuyến vận tải quan trọng nhất thế giới, bị đóng cửa. Đây là nơi khoảng 1/5 lượng dầu và khí vận chuyển bằng đường biển toàn cầu đi qua.
Theo ông Parvez — Chủ tịch Phòng Công nghiệp Bangladesh — nguồn cung khí đốt để vận hành nhà máy, cũng như dầu và diesel cho máy phát dự phòng, đang cạn dần. Nhà máy của ông cung ứng cho nhiều thương hiệu lớn như Inditex, Wrangler, Lee và M&S. “Khủng hoảng năng lượng đã bắt đầu tại đây,” ông nói. “Một số doanh nghiệp có chuẩn bị trước có thể xoay xở, nhưng với nhiều nhà máy, đây là cuộc chạy đua để hoàn thành và giao hàng đúng hạn”.
Dù giá dầu đã giảm xuống khoảng 90 USD/thùng vào cuối ngày thứ Ba sau khi Tổng thống Donald Trump cho biết chiến tranh có thể sớm kết thúc, nhưng eo biển Hormuz vẫn đóng cửa. Sự biến động mạnh của thị trường dầu mỏ tiếp tục làm gia tăng lo ngại về nguồn cung năng lượng tại Bangladesh. Tại quốc gia sản xuất hàng may mặc lớn thứ hai thế giới này, tình trạng thiếu nhiên liệu đã khiến sản xuất chậm lại và chi phí logistics tăng cao, đặc biệt trong giai đoạn cao điểm trước kỳ nghỉ lễ Eid.
Bangladesh không phải trường hợp duy nhất. Các nền kinh tế phụ thuộc năng lượng nhập khẩu tại châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam, Indonesia và Pakistan – Những mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng thời trang – đều đang chịu áp lực.
Chi phí vận tải, logistics và nguyên liệu tổng hợp đều tăng mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất hàng may mặc xuất khẩu sang thị trường phương Tây. Ngoài vấn đề nguồn cung, ngành còn lo ngại một kịch bản xấu hơn: Biến động năng lượng kéo dài có thể làm suy yếu nhu cầu tiêu dùng toàn cầu. Giá xăng tăng giống như một “loại thuế vô hình”, khiến người tiêu dùng có ít tiền hơn để chi cho quần áo và các mặt hàng không thiết yếu.
Tại Bangladesh — Nơi nhập khẩu tới 95% nhiên liệu từ vùng Vịnh – các nhà máy đang cố gắng hoàn thành đơn hàng với lượng năng lượng còn lại, đồng thời đối mặt với chi phí sợi tổng hợp tăng cao. “Đây là vấn đề nguồn cung trước khi là vấn đề chi phí. Chi phí tăng có thể xử lý dần, nhưng nếu nhiên liệu bị kẹt bên kia eo biển thì sản xuất sẽ đình trệ hoàn toàn”, ông Vidhura Ralapanawe từ Epic Group nhận định.
Ở các trung tâm sản xuất như Ấn Độ và Trung Quốc, nguồn năng lượng đa dạng hơn, nên vấn đề lớn nhất là chi phí đầu vào và vận chuyển tăng. Giá các loại sợi tổng hợp như polyester và viscose, vốn gắn chặt với giá dầu đang leo thang từng ngày. Trong khi đó, gián đoạn tuyến vận tải biển khiến phí vận chuyển tăng mạnh.
Một phương án thay thế là đi vòng qua mũi Hảo Vọng (Nam Phi), nhưng điều này kéo dài hành trình thêm 10–15 ngày. Các hãng tàu hiện thu thêm từ 1.200 đến 4.000 USD cho mỗi container. Trước tình hình bất ổn, các doanh nghiệp đang kỳ vọng chính phủ can thiệp. Ấn Độ đã yêu cầu các công ty vận tải minh bạch chi phí, trong khi Việt Nam tạm thời gỡ bỏ thuế xuất khẩu nhiên liệu.
Nếu tại Bangladesh, khủng hoảng diễn ra ngay trên sàn nhà máy, thì ở các thị trường tiêu dùng, tác động đang âm thầm lan rộng. Nhu cầu đã bắt đầu suy yếu. Các nhà mua hàng tại Trung Đông dự báo lượng khách giảm do lao động nước ngoài rời khu vực, làm dấy lên lo ngại về việc hủy đơn hàng. Hiện tại, phần lớn áp lực đang dồn lên phía nhà cung ứng. Bên cạnh đó, hàng may mặc đang bị tồn đọng tại Bangladesh và Ấn Độ do gián đoạn các tuyến bay sang Trung Đông. Xuất khẩu trang sức và kim cương của Ấn Độ sang khu vực này cũng rơi vào tình trạng đình trệ.
Tại Mỹ, dù khả năng chống chịu tốt hơn nhờ sản xuất nội địa tăng và xe điện phổ biến hơn, giá xăng vẫn ảnh hưởng lớn đến tâm lý người tiêu dùng. Khác với các mặt hàng nhỏ lẻ, giá nhiên liệu luôn hiển thị công khai, khiến người dân dễ cảm nhận áp lực kinh tế. Hệ quả là một “cảm giác bất an kéo dài” về nguy cơ khủng hoảng, ngay cả khi rủi ro thực tế chưa quá nghiêm trọng.
Tác động của việc tăng giá dầu mỏ có thể cần vài tháng để lan tới ngành thời trang. Các nhà bán lẻ thường không tăng giá ngay lập tức, đặc biệt với các chuyến hàng đã vận chuyển. Tuy nhiên, nếu giá dầu tiếp tục duy trì ở mức cao, việc tăng giá bán lẻ là khó tránh khỏi.
“Người tiêu dùng chưa cảm nhận ngay vì doanh nghiệp không điều chỉnh giá tức thì. Nhưng nếu giá dầu duy trì cao, lạm phát trong ngành tiêu dùng sẽ xuất hiện”, một chuyên gia nhận định.
Một yếu tố khác là polyester. Do dầu và khí tự nhiên là nguyên liệu sản xuất nhựa và sợi tổng hợp, quần áo co giãn có thể trở nên đắt đỏ hoặc khan hiếm hơn. Tuy nhiên, vì nằm xa chuỗi nguyên liệu thô, polyester không phải lúc nào cũng biến động mạnh như các sợi tự nhiên như cotton. Khi xung đột tiếp diễn, các doanh nghiệp thời trang không chỉ nhìn vào giá dầu mỗi ngày mà còn tập trung vào mức độ thiệt hại của cơ sở hạ tầng năng lượng.
Nếu các nhà máy lọc dầu lớn bị hư hại nghiêm trọng và cần nhiều tháng hoặc nhiều năm để sửa chữa, sự biến động tạm thời hiện tại có thể trở thành gánh nặng dài hạn cho toàn bộ thị trường may mặc toàn cầu.
