Nhưng giờ đây, hãy đặt cạnh đó một phát hiện mới: chỉ 10 phút sử dụng AI cũng có thể làm suy giảm khả năng kiên trì và ảnh hưởng tiêu cực đến năng lực tư duy độc lập. Trong một nghiên cứu tiền công bố với hơn 1.200 người tham gia, các nhà nghiên cứu kiểm tra khả năng suy luận toán học và đọc hiểu. Kết quả cho thấy: AI giúp ở thời điểm hiện tại, nhưng khi quay lại làm việc một mình, người tham gia không chỉ làm kém hiệu quả hơn mà còn dễ bỏ cuộc hơn. Không phải sau hàng tháng phụ thuộc, mà là chỉ sau… 10 phút.
Sự đối lập này thật đáng suy nghĩ. 10.000 giờ là hành trình dài để bồi đắp năng lực; trong khi 10 phút “mượn” sự chắc chắn lại có thể bắt đầu làm xói mòn chính khuynh hướng nhận thức cần thiết để bước vào hành trình ấy. Một bên xây dựng năng lực tư duy, bên kia âm thầm làm suy giảm nó.
Chúng ta thường xem “ma sát nhận thức” như một trở ngại. Nhưng thực ra, nó chính là quá trình. Những va chạm, những chệch hướng trong suy nghĩ không phải là dấu hiệu của sự kém hiệu quả, chúng là cách dẫn đến sự hình thành mức độ hiểu biết và kiến thức của một người.
Các mô hình ngôn ngữ lớn làm điều ngược lại: chúng loại bỏ sự ma sát. Chúng không phải là quá trình cân nhắc, mà là sự giải quyết tức thì. Và điều ta nhận được không chỉ là câu trả lời, mà là một dạng “niềm tin công nghệ” – cảm giác hiểu biết mà không cần trải qua nỗ lực và thời gian, vốn luôn là điều kiện của hiểu biết thực sự. Nói một cách dễ hiểu hơn, AI tạo ra một ảo giác hiểu biết khiến ta tưởng rằng mình đã nắm được vấn đề, trong khi thực tế ta chưa từng đi qua quá trình tra cứu, thử-sai cần thiết để hiểu nó.
Vấn đề không nằm ở việc AI có thể sai. Điều đáng nói hơn là cách nó vận hành gần như đảo ngược hoàn toàn điều kiện hình thành trí tuệ con người.
Tư duy của con người đòi hỏi nỗ lực và thời gian để hình thành. Sự trôi chảy chỉ đến sau khi đã vật lộn, và niềm tin đi kèm luôn có một hành trình có thể lần ngược. Trong khi đó, AI tạo ra sự trôi chảy ngay trước khi có sự hiểu biết. Sự tự tin ấy là hệ quả mặc định của việc “hoàn thành”, chứ không phải của trải nghiệm nội tại.
Khi ta dành thời gian trong trạng thái đảo chiều này, tiêu chuẩn của nó có thể dần trở thành tiêu chuẩn của ta. Khó khăn bắt đầu bị cảm nhận như lỗi hệ thống. Sự chần chừ bị xem là kém hiệu quả. Và nghiên cứu này khiến điều đó trở nên có thể đo đếm được.
Hiện tượng này không phải là cá biệt. Chúng ta có một nghịch lý rằng hiệu suất ta có được sau khi ngừng dùng AI lại thấp hơn cả mức ban đầu. Ví dụ trường hợp khi một bác sĩ nội soi tiêu hóa sử dụng AI để phát hiện polyp thì có tỷ lệ phát hiện tăng lên khi công nghệ hoạt động. Nhưng khi vị bác sĩ này tắt đi, tỷ lệ này giảm xuống dưới cả mức trước đó. Điều tương tự từng xảy ra với phi công, tài xế, người viết. Nghiên cứu mới cho thấy quá trình suy giảm này có thể bắt đầu sớm hơn nhiều so với tưởng tượng.
Chỉ sau 10 phút, một điều gì đó đã thay đổi.
Điều khiến phát hiện này đáng chú ý không chỉ là kết quả, mà là cách nó buộc ta nhìn lại: Bền bỉ không phải là một đặc điểm tính cách, mà là một thực hành có nhận thức. Đó là khả năng được rèn luyện: Khả năng ở lại, kiên nhẫn với một vấn đề ngay cả khi câu trả lời chưa xuất hiện.
Và chính điều này bị bào mòn khi ta liên tục “mượn” sự chắc chắn từ công nghệ. Khi câu trả lời luôn đến ngay lập tức, ta mất đi cơ hội trải nghiệm việc không có câu trả lời. Sự chịu đựng với khó khăn – hay chính xác hơn, sự chịu đựng với trạng thái suy nghĩ, phản tư, tra cứu – dần suy giảm.
Tâm trí cần vấp ngã trước khi trưởng thành. Những khoảnh khắc ta bừng sáng hay những phát hiện thật sự hiếm khi đến từ con đường bằng phẳng. Trạng thái “dòng chảy” tồn tại ở rìa của sự hỗn loạn, không phải trong sự vắng mặt của nó. Những trải nghiệm thăng hoa và mỹ mãn luôn đến sau một hành trình leo dốc can trường.
Và cũng chính vì thế, thực hành có chủ đích mang tới hiệu quả vì nó khó và không thoải mái. Điều mà nghiên cứu này gợi mở là ngay cả việc sử dụng AI trong thời gian ngắn cũng có thể tái điều kiện hóa con người rời xa khả năng chịu đựng cần thiết ấy.
Điểm mấu chốt không nằm ở sự đối lập giữa 10 phút và 10.000 giờ. Mà ở chỗ 10 phút có thể bắt đầu làm suy yếu chính những tiền đề tâm lý để 10.000 giờ trở nên khả thi.
Đây không phải là lời phủ định cho sự trợ giúp đắc lực của AI. Khi được sử dụng như một công cụ gợi mở thay vì một lời giải đáp cho mọi vấn đề, nó có thể thúc đẩy tư duy đi xa hơn.
Nhưng ở chế độ mặc định – nơi mọi thứ được tối ưu cho sự hoàn hảo không ma sát – sẽ dần dà khiến chúng ta nản lòng trước khó khăn. Một điều có thể xuất hiện chỉ sau 10 phút, nhưng hậu quả thì khôn lường và thường không dễ dàng đo lường được trong một sớm một chiều.
Có lẽ đã đến lúc ta không chỉ hỏi AI có thể làm gì, mà còn phải hỏi: Liệu ta có đang duy trì được những thực hành có nhận thức, mà năng lực ấy vốn dĩ được tạo ra để phục vụ cho sự phát triển của mỗi người trong đời sống này?
Một tâm trí không bao giờ vấp ngã sẽ không thể khôn ngoan hơn. Nó chỉ học cách chờ đợi câu trả lời tiếp theo.
